Okuldan gelen “çocuğunuz öğretmeni dinlemiyor” veya “sınıfta sorun çıkarıyor” gibi notlar ebeveynler için çok üzücü olabilir. Bu tür davranışların olası bir nedeni, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)’dir.
DEHB’li çocuk genellikle iyi bir öğrenci olmak ister; ama dürtüsellik, dikkatini sürdürememe ve odaklanma güçlüğü okulda sürekli olarak sorun yaratır. Öğretmenler, ebeveynler veya arkadaşlar çocuğun “farklı davrandığını” bilirler ancak sorunun ne olduğunu tam olarak tanımlayamayabilirler.
Her çocuk zaman zaman dikkatsiz, dürtüsel veya hiperaktif olabilir. Ancak DEHB’li çocuklarda bu belirtiler aynı yaştaki veya gelişim düzeyindeki diğer çocuklara göre daha sık ve daha belirgindir.
DEHB Ne Sıklıkta Görülür?
DEHB, okul çağındaki çocukların yaklaşık %3-5’inde görülür. Genellikle çocukluk döneminde başlar ancak ergenlikte ve yetişkinlikte de devam edebilir. Ayrıca DEHB ailelerde sık görülür: biyolojik ebeveynlerin yaklaşık %25’i de benzer belirtiler gösterebilir.
DEHB’nin Yaygın Belirtileri
- Bir çocuk DEHB ile ilişkili aşağıdaki davranışlardan bazılarını gösterebilir:
- Dikkati sürdürmede güçlük
- Detaylara dikkat etmeme ve dikkatsiz hatalar yapma
- Kolayca dikkatinin dağılması
- Okul gereçlerini kaybetme, ödevleri unutma
- Sınıf ve ev ödevlerini tamamlama güçlüğü
- Dinlemekte zorlanma
- Birden fazla talimatı yerine getirmede güçlük
- Sorulara pat diye cevap verme
- Sabırsızlık
- Yerinde duramama, kıpır kıpır olma
- Sürekli hareket hâlinde görünme
- Çok konuşma ve sessizce oynayamama
- Başkalarının sözünü kesme veya işlerine karışma
DEHB’nin Tipleri
DEHB’nin üç temel tipi vardır:
Dikkat eksikliği baskın tip – yalnızca dikkat ve organizasyon güçlüğü vardır (bazen “DEB” olarak adlandırılır).
Hiperaktif- dürtüsel tip – yalnızca hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri vardır.
Kombine tip – dikkat eksikliği ile birlikte hiperaktivite ve dürtüsellik de vardır. Bu en yaygın görülen tiptir.
Değerlendirme ve Tanı
DEHB’den şüphelenildiğinde, çocuk kapsamlı bir değerlendirmeye alınmalıdır. Aileler, çocuklarının bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da benzer bir uzman tarafından değerlendirilmesini isteyebilirler. Bu uzmanlar hem tanı koyabilir hem de uygun tedavi planını tasarlayabilirler.
Bazı çocuklar DEHB ile birlikte başka psikiyatrik durumlar da gösterebilir; örneğin, davranım bozukluğu, kaygı bozukluğu, depresyon veya bipolar bozukluk gibi. Ayrıca öğrenme güçlükleri de eşlik edebilir.
Tedavi ve Destek
Uygun tedavi olmadan bir çocuk okul başarısında geride kalabilir, arkadaş ilişkilerinde ve aile yaşamında sorun yaşayabilir. Başarısızlık yaşama olasılığı artar ve öğretmenler ya da aile tarafından sürekli eleştirilme riski olur.
Araştırmalar, ilaç tedavisinin dikkat, odaklanma ve hedefe yönelik davranışları iyileştirdiğini açıkça göstermektedir. Yardımcı olabilecek ilaçlar arasında genellikle uyarıcılar (metilfenidat ve amfetamin türevleri) ve uyarıcı olmayan atomoksetin bulunur. Ayrıca guanfacin, klonidin ve bazı antidepresan ilaçlar da belli durumlarda fayda sağlayabilir.
Tedavide ilaç dışında da birçok yaklaşım mevcuttur:
- Bilişsel davranışçı terapi
- Sosyal beceri eğitimi
- Ebeveyn eğitimi
- Eğitim programında düzenlemeler
Davranış terapisi çocuğun agresyon kontrolünü, sosyal davranış düzenlemesini ve verimliliğini artırabilir. Bilişsel terapi ise özgüven geliştirmeye, olumsuz düşünceleri azaltmaya ve problem çözme becerilerini güçlendirmeye yardımcı olabilir.
Ebeveynler, özellikle talimatları birer birer vermeyi öğrenebilirler; bu, birden çok talimatı aynı anda vermekten daha etkilidir. Ayrıca eğitim ortamında yapılacak düzenlemeler, öğrenme güçlükleriyle birlikte DEHB belirtilerini de azaltmaya yardımcı olabilir.
Doğru tanı ve uygun tedavi ile DEHB tanısı alan bir çocuk da üretken, başarılı ve mutlu bir yaşam sürdürebilir.
Kaynak:
American Academy of Child and Adolescent Psychiatry Facts for Families – Children Who Can’t Pay Attention/Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (No. 6)
Türkçe çeviri: Uzm. Dr. Zeynep Zorlu